Renk Körlüğü Erkeklerde Daha Sık Görülür mü? Bir Rengin Ardına Saklanan Hikâye
Geçenlerde eski bir arkadaş grubuyla buluştuğumuzda, yıllardır unutamadığım küçük ama düşündürücü bir olay yeniden gündeme geldi. Masanın üzerinde rengârenk bir kutu kalem vardı. Arkadaşım Murat, elindeki kalemle bir kâğıda bir şeyler çiziyor, diğer taraftan da herkesle şakalaşıyordu. Bir ara kırmızı kalemi istedi. Önündeki yeşil kalemi uzattığımda gülerek, “Benim için ikisi de birbirine benziyor, hangisini verdiğini nereden bileyim?” dedi.
Önce bunun bir şaka olduğunu düşündüm. Ancak Murat ciddi görünüyordu. Çocukluğundan beri bazı renkleri ayırt etmekte zorlandığını, özellikle kırmızı ve yeşil tonları birbirine karıştırdığını anlattı. Asıl şaşırtıcı olan ise yıllardır bu durumun üzerinde pek durmamış olmasıydı.
Sohbet uzadıkça aklımıza hepimizin merak ettiği o soru geldi: Renk körlüğü erkeklerde daha mı sık görülür? Üstelik bu durumun yalnızca gözlerle değil, genetikle, tarihle, eğitimle ve toplumun insanlara yüklediği beklentilerle de ilgisi var mıydı?
O akşam eve döndüğümde konuyu daha ayrıntılı araştırmaya karar verdim. Fakat öğrendiklerim bana yalnızca tıbbi bilgiler sunmadı; aynı zamanda insanların aynı dünyaya bakıp onu neden farklı algılayabildiğini de düşündürdü. Hikâyeyi buraya taşımamın nedeni de bu. Belki sizin çevrenizde de Murat gibi biri vardır. Belki de renk körlüğü hakkında bildiğinizi düşündüğünüz bazı şeyleri yeniden değerlendireceksiniz.
1. Bölüm: Murat'ın Çocukluğunda Başlayan Küçük Sır
Murat, çocukluğundan bir anısını anlatmıştı. İlkokulda öğretmenleri sınıfa bir resim ödevi vermiş. Herkes bir bahçe çizecek, ağaçları yeşile, güneşi sarıya, çatıyı kırmızıya boyayacakmış. Murat da arkadaşları gibi resmini tamamlamış. Ancak öğretmeni, ağaçların yapraklarını neden kahverengiye yakın bir renge boyadığını sormuş.
Murat o gün yanlış kalemi kullandığını sanmış. Arkadaşlarının gülüşmeleri arasında resmini düzeltmeye çalışmış. Oysa onun gördüğü renklerle diğer çocukların gördükleri arasında bir farklılık vardı.
Yıllar boyunca benzer olaylar yaşamış. Trafik ışıklarında sorun çıkarmamış; çünkü ışıkların konumlarını öğrenmişti. Kıyafetlerini seçerken bazen annesinden yardım almış, bazen de aynı renk ailesinden olduğunu düşündüğü parçaları birbiriyle eşleştirmişti. Bilgisayar oyunlarında renklerle birbirinden ayrılan işaretleri seçmekte zorlandığı zamanlar da olmuştu.
İlginç olan, Murat'ın bu durumunu uzun süre bir hastalık olarak düşünmemesiydi. Ona göre dünya böyle görünüyordu. İnsan, doğduğu andan itibaren gördüğü manzarayı normal kabul ediyordu.
Burada önemli bir ayrıntı var: Renk körlüğü denildiğinde çoğu insanın aklına dünyayı siyah beyaz görmek gelir. Oysa kalıtsal renk görme farklılıklarının büyük bölümü, bazı renkleri ayırt etmede yaşanan güçlüklerle ilgilidir. En sık rastlanan türler, kırmızı ve yeşil renklerin algılanmasını etkileyen türlerdir.
Renk görme farklılığı yaşayan bir kişi renkleri tamamen göremiyor olmayabilir. Bazı tonları ayırt etmekte zorlanabilir, renklerin birbirine yakın göründüğünü düşünebilir veya belirli ışık koşullarında daha fazla güçlük yaşayabilir.
Murat'ın hikâyesini dinlerken kendime şu soruyu sordum: Bir insanın yıllardır yaşadığı bir farklılık, çevresindekiler tarafından anlaşılmadığında o kişi kendisini ne kadar yalnız hisseder?
Belki de asıl mesele yalnızca hangi rengi gördüğümüz değil, karşımızdaki insanın gördüğünü anlamaya ne kadar istekli olduğumuzdur.
2. Bölüm: Peki, Renk Körlüğü Erkeklerde Neden Daha Yaygındır?
Ertesi gün Murat'la yeniden konuştuğumuzda konuyu genetiğe getirdim. Çünkü araştırdığım bilgiler arasında en dikkat çekici nokta buydu: Kalıtsal kırmızı-yeşil renk görme bozuklukları erkeklerde kadınlara göre belirgin biçimde daha sık görülür.
Bunun temel nedeni, kırmızı-yeşil renk görmeyle ilişkili genlerin X kromozomunda bulunmasıdır.
İnsanlarda biyolojik cinsiyetin kromozomal örüntüsü çoğunlukla kadınlarda XX, erkeklerde XY şeklindedir. Bu genel örüntü üzerinden açıklarsak, erkeklerde kırmızı-yeşil renk görmeyle ilişkili X kromozomundaki genlerde bir değişiklik bulunduğunda, bu durumu telafi edebilecek ikinci bir X kromozomu genellikle bulunmaz.
Kadınlarda ise iki X kromozomu bulunduğundan, birindeki ilgili genetik değişiklik diğer X kromozomundaki işlevsel genler sayesinde bazı durumlarda daha az belirgin olabilir. Bununla birlikte kadınlar da renk görme bozukluğu yaşayabilir. Ayrıca farklı genetik mekanizmalar ve kromozomal durumlar nedeniyle bu konu yalnızca XX ve XY ayrımına indirgenemez.
Burada önemli olan, erkeklerin renk körlüğüne daha yatkın olmasının erkeklerin gözlerinin daha zayıf olduğu anlamına gelmemesidir. Konu, belirli renk algısı türlerinin genetik aktarım biçimiyle ilgilidir.
Kalıtsal kırmızı-yeşil renk görme bozuklukları için verilen yaygın tahminler, erkeklerde yaklaşık yüzde 8, kadınlarda ise yüzde 0,5 düzeyindedir. Bu oranlar toplumlara ve incelenen gruplara göre değişebilir; her renk görme bozukluğu aynı kalıtım biçimine sahip değildir.
Murat, bu bilgileri dinledikten sonra gülümsedi.
“Demek ki mesele benim dikkatsiz olmam değilmiş,” dedi. “Çocukken herkesin gördüğünü benim de aynı şekilde görmem gerektiğini sanıyordum.”
Bu cümle beni düşündürdü. Toplumda erkeklerin güçlü, pratik ve sorunları hızla çözen kişiler olması beklentisi zaman zaman onların güçlüklerini dile getirmesini de zorlaştırabiliyor. Murat'ın yaşadığı durumun erkeklikle doğrudan bir ilgisi yoktu; ancak bir farklılığını açıklamak yerine gizlemeyi tercih etmesinde çevresinin tepkilerinden çekinmesinin payı olabilirdi.
Öte yandan, bir insanın bu tür bir durumla karşılaşması onun karakteri hakkında hiçbir şey söylemez. Renkleri ayırt etmekte zorlanan biri son derece dikkatli, yaratıcı veya analitik olabilir. Renkleri olağan biçimde algılayan biri de elbette bu özelliklerin hiçbirine otomatik olarak sahip değildir.
Genetik bize bazı biyolojik özelliklerin nasıl aktarılabildiğini anlatır; kişiliğimizi, zekâmızı veya hayata yaklaşımımızı tek başına açıklamaz.
3. Bölüm: Elif'in Fark Ettiği Başka Bir Şey
Murat'ın hikâyesini arkadaş grubumuzdan Elif'e de anlattım. Elif, kullanıcı deneyimi tasarımı alanında çalışan, dijital ürünlerde insanların karşılaştığı sorunları araştırmayı seven biriydi.
Murat'ın anlattıklarını dinleyince hemen bir çözüm önerdi:
“Bir internet sitesinde doğru cevabı bulmak için yalnızca renkleri ayırt etmek zorundaysan, belki sorun kullanıcıda değil, tasarımdadır.”
Bu söz, sohbetin yönünü değiştirdi.
Elif, çalıştığı bir projede form alanlarının yalnızca kırmızı ve yeşil renklerle birbirinden ayrıldığı bir tasarım gördüğünü anlattı. Bir kullanıcı hata yaptığında alan kırmızıya dönüşüyor, doğru işlem yapıldığında yeşil oluyordu. Ancak ekranda açıklayıcı bir metin veya simge bulunmuyordu.
Renk görme farklılığı yaşayan bir kullanıcı için bu sistem yeterince açık olmayabilirdi. Üstelik ekranın parlaklığı, düşük görüntü kalitesi veya ışık koşulları da renkleri seçmeyi zorlaştırabilirdi.
Geçenlerde eski bir arkadaş grubuyla buluştuğumuzda, yıllardır unutamadığım küçük ama düşündürücü bir olay yeniden gündeme geldi. Masanın üzerinde rengârenk bir kutu kalem vardı. Arkadaşım Murat, elindeki kalemle bir kâğıda bir şeyler çiziyor, diğer taraftan da herkesle şakalaşıyordu. Bir ara kırmızı kalemi istedi. Önündeki yeşil kalemi uzattığımda gülerek, “Benim için ikisi de birbirine benziyor, hangisini verdiğini nereden bileyim?” dedi.
Önce bunun bir şaka olduğunu düşündüm. Ancak Murat ciddi görünüyordu. Çocukluğundan beri bazı renkleri ayırt etmekte zorlandığını, özellikle kırmızı ve yeşil tonları birbirine karıştırdığını anlattı. Asıl şaşırtıcı olan ise yıllardır bu durumun üzerinde pek durmamış olmasıydı.
Sohbet uzadıkça aklımıza hepimizin merak ettiği o soru geldi: Renk körlüğü erkeklerde daha mı sık görülür? Üstelik bu durumun yalnızca gözlerle değil, genetikle, tarihle, eğitimle ve toplumun insanlara yüklediği beklentilerle de ilgisi var mıydı?
O akşam eve döndüğümde konuyu daha ayrıntılı araştırmaya karar verdim. Fakat öğrendiklerim bana yalnızca tıbbi bilgiler sunmadı; aynı zamanda insanların aynı dünyaya bakıp onu neden farklı algılayabildiğini de düşündürdü. Hikâyeyi buraya taşımamın nedeni de bu. Belki sizin çevrenizde de Murat gibi biri vardır. Belki de renk körlüğü hakkında bildiğinizi düşündüğünüz bazı şeyleri yeniden değerlendireceksiniz.
1. Bölüm: Murat'ın Çocukluğunda Başlayan Küçük Sır
Murat, çocukluğundan bir anısını anlatmıştı. İlkokulda öğretmenleri sınıfa bir resim ödevi vermiş. Herkes bir bahçe çizecek, ağaçları yeşile, güneşi sarıya, çatıyı kırmızıya boyayacakmış. Murat da arkadaşları gibi resmini tamamlamış. Ancak öğretmeni, ağaçların yapraklarını neden kahverengiye yakın bir renge boyadığını sormuş.
Murat o gün yanlış kalemi kullandığını sanmış. Arkadaşlarının gülüşmeleri arasında resmini düzeltmeye çalışmış. Oysa onun gördüğü renklerle diğer çocukların gördükleri arasında bir farklılık vardı.
Yıllar boyunca benzer olaylar yaşamış. Trafik ışıklarında sorun çıkarmamış; çünkü ışıkların konumlarını öğrenmişti. Kıyafetlerini seçerken bazen annesinden yardım almış, bazen de aynı renk ailesinden olduğunu düşündüğü parçaları birbiriyle eşleştirmişti. Bilgisayar oyunlarında renklerle birbirinden ayrılan işaretleri seçmekte zorlandığı zamanlar da olmuştu.
İlginç olan, Murat'ın bu durumunu uzun süre bir hastalık olarak düşünmemesiydi. Ona göre dünya böyle görünüyordu. İnsan, doğduğu andan itibaren gördüğü manzarayı normal kabul ediyordu.
Burada önemli bir ayrıntı var: Renk körlüğü denildiğinde çoğu insanın aklına dünyayı siyah beyaz görmek gelir. Oysa kalıtsal renk görme farklılıklarının büyük bölümü, bazı renkleri ayırt etmede yaşanan güçlüklerle ilgilidir. En sık rastlanan türler, kırmızı ve yeşil renklerin algılanmasını etkileyen türlerdir.
Renk görme farklılığı yaşayan bir kişi renkleri tamamen göremiyor olmayabilir. Bazı tonları ayırt etmekte zorlanabilir, renklerin birbirine yakın göründüğünü düşünebilir veya belirli ışık koşullarında daha fazla güçlük yaşayabilir.
Murat'ın hikâyesini dinlerken kendime şu soruyu sordum: Bir insanın yıllardır yaşadığı bir farklılık, çevresindekiler tarafından anlaşılmadığında o kişi kendisini ne kadar yalnız hisseder?
Belki de asıl mesele yalnızca hangi rengi gördüğümüz değil, karşımızdaki insanın gördüğünü anlamaya ne kadar istekli olduğumuzdur.
2. Bölüm: Peki, Renk Körlüğü Erkeklerde Neden Daha Yaygındır?
Ertesi gün Murat'la yeniden konuştuğumuzda konuyu genetiğe getirdim. Çünkü araştırdığım bilgiler arasında en dikkat çekici nokta buydu: Kalıtsal kırmızı-yeşil renk görme bozuklukları erkeklerde kadınlara göre belirgin biçimde daha sık görülür.
Bunun temel nedeni, kırmızı-yeşil renk görmeyle ilişkili genlerin X kromozomunda bulunmasıdır.
İnsanlarda biyolojik cinsiyetin kromozomal örüntüsü çoğunlukla kadınlarda XX, erkeklerde XY şeklindedir. Bu genel örüntü üzerinden açıklarsak, erkeklerde kırmızı-yeşil renk görmeyle ilişkili X kromozomundaki genlerde bir değişiklik bulunduğunda, bu durumu telafi edebilecek ikinci bir X kromozomu genellikle bulunmaz.
Kadınlarda ise iki X kromozomu bulunduğundan, birindeki ilgili genetik değişiklik diğer X kromozomundaki işlevsel genler sayesinde bazı durumlarda daha az belirgin olabilir. Bununla birlikte kadınlar da renk görme bozukluğu yaşayabilir. Ayrıca farklı genetik mekanizmalar ve kromozomal durumlar nedeniyle bu konu yalnızca XX ve XY ayrımına indirgenemez.
Burada önemli olan, erkeklerin renk körlüğüne daha yatkın olmasının erkeklerin gözlerinin daha zayıf olduğu anlamına gelmemesidir. Konu, belirli renk algısı türlerinin genetik aktarım biçimiyle ilgilidir.
Kalıtsal kırmızı-yeşil renk görme bozuklukları için verilen yaygın tahminler, erkeklerde yaklaşık yüzde 8, kadınlarda ise yüzde 0,5 düzeyindedir. Bu oranlar toplumlara ve incelenen gruplara göre değişebilir; her renk görme bozukluğu aynı kalıtım biçimine sahip değildir.
Murat, bu bilgileri dinledikten sonra gülümsedi.
“Demek ki mesele benim dikkatsiz olmam değilmiş,” dedi. “Çocukken herkesin gördüğünü benim de aynı şekilde görmem gerektiğini sanıyordum.”
Bu cümle beni düşündürdü. Toplumda erkeklerin güçlü, pratik ve sorunları hızla çözen kişiler olması beklentisi zaman zaman onların güçlüklerini dile getirmesini de zorlaştırabiliyor. Murat'ın yaşadığı durumun erkeklikle doğrudan bir ilgisi yoktu; ancak bir farklılığını açıklamak yerine gizlemeyi tercih etmesinde çevresinin tepkilerinden çekinmesinin payı olabilirdi.
Öte yandan, bir insanın bu tür bir durumla karşılaşması onun karakteri hakkında hiçbir şey söylemez. Renkleri ayırt etmekte zorlanan biri son derece dikkatli, yaratıcı veya analitik olabilir. Renkleri olağan biçimde algılayan biri de elbette bu özelliklerin hiçbirine otomatik olarak sahip değildir.
Genetik bize bazı biyolojik özelliklerin nasıl aktarılabildiğini anlatır; kişiliğimizi, zekâmızı veya hayata yaklaşımımızı tek başına açıklamaz.
3. Bölüm: Elif'in Fark Ettiği Başka Bir Şey
Murat'ın hikâyesini arkadaş grubumuzdan Elif'e de anlattım. Elif, kullanıcı deneyimi tasarımı alanında çalışan, dijital ürünlerde insanların karşılaştığı sorunları araştırmayı seven biriydi.
Murat'ın anlattıklarını dinleyince hemen bir çözüm önerdi:
“Bir internet sitesinde doğru cevabı bulmak için yalnızca renkleri ayırt etmek zorundaysan, belki sorun kullanıcıda değil, tasarımdadır.”
Bu söz, sohbetin yönünü değiştirdi.
Elif, çalıştığı bir projede form alanlarının yalnızca kırmızı ve yeşil renklerle birbirinden ayrıldığı bir tasarım gördüğünü anlattı. Bir kullanıcı hata yaptığında alan kırmızıya dönüşüyor, doğru işlem yapıldığında yeşil oluyordu. Ancak ekranda açıklayıcı bir metin veya simge bulunmuyordu.
Renk görme farklılığı yaşayan bir kullanıcı için bu sistem yeterince açık olmayabilirdi. Üstelik ekranın parlaklığı, düşük görüntü kalitesi veya ışık koşulları da renkleri seçmeyi zorlaştırabilirdi.