Buna rağmen terapistin her davranışı mutlaka danışanın geçmişindeki bir ilişkinin tekrarı değildir. Terapistin gerçekten yanlış anlaması, iletişim kurmakta yetersiz kalması veya uygun olmayan davranması da mümkündür. Sağlıklı terapi, her şeyi danışanın geçmişine bağlamak yerine mevcut ilişkinin gerçek koşullarını da değerlendirmeyi gerektirir.
5. ERKEKLER ÇÖZÜM ODAKLI, KADINLAR EMPATİK Mİ? PEK DE ÖYLE DEĞİL!
Bu konuya biraz farklı bir açıdan yaklaşalım. Toplumda erkeklerin sorunları çözmeye, kadınların ise duyguları konuşmaya daha yatkın olduğu yönünde yaygın bir düşünce vardır. Ancak bu genellemeyi değişmez bir psikolojik gerçek gibi kabul etmek doğru değildir.
İnsanların iletişim biçimleri cinsiyetlerinden ibaret değildir. Ailede öğrendikleri davranışlar, kültürel beklentiler, kişilik özellikleri, mesleki deneyimler ve yaşam koşulları da büyük rol oynar.
Dört farklı karakter düşünelim.
Mert: Strateji uzmanı ama duygularını da merak ediyor.
Mert, iş yerinde kriz çıktığında hemen bir plan hazırlar. Sorunu parçalara ayırır, seçenekleri değerlendirir ve çözüm üretir. Ancak özel hayatında biri ona mesafe koyduğunda aynı stratejik becerileri işe yaramaz. Çünkü karşısındaki insan bir proje değildir ve ilişkiler her zaman bir kontrol listesiyle yönetilemez.
Psikodinamik çalışma, Mert'in belirsizlik karşısında neden bu kadar huzursuz olduğunu araştırmasına yardımcı olabilir. Belki kontrol edebildiği durumlarda kendisini güvende hissediyor, kontrol edemediği duygusal durumlarda ise yetersizlik yaşıyordur.
Zeynep: Empatik ama kendi ihtiyaçlarını unutmak istemiyor.
Zeynep arkadaşlarının sorunlarını dikkatle dinler. İnsanların neden öyle davrandığını anlamaya çalışır ve çoğu zaman arabuluculuk yapar. Ancak kendi sınırlarını ifade etmekte zorlanır.
Bir arkadaşını kırmamak için sürekli kendi planlarını erteler. Sonra da kimsenin kendisini düşünmediğinden yakınır.
Zeynep için önemli soru şu olabilir: Başkalarını anlamaya çalışırken kendi ihtiyaçlarımı neden ikinci plana atıyorum?
Burada empati bir güçtür; fakat kişinin kendi duygularını ihmal etmesine yol açtığında yeniden değerlendirilmesi gereken bir alışkanlığa dönüşebilir.
Can: Duygularını açıkça konuşabilen, çözüm üretmeyi de seven bir baba.
Can, çocuğuyla yaşadığı bir tartışmanın ardından özür dilemekten çekinmez. Aynı zamanda sorun tekrarlandığında ailece yeni kurallar belirlemeyi önerir. Onun yaklaşımında empati ve strateji birbirinin rakibi değildir.
Psikodinamik açıdan Can'ın kendi duygusal tepkilerini tanıması, çocuğunun davranışlarını daha iyi anlamasına ve otomatik tepkilerini gözden geçirmesine yardımcı olabilir.
Elif: Analitik düşünen, duygusal konularda acele etmeyen bir mühendis.
Elif, ilişkilerinde önce gözlem yapmayı ve olayları değerlendirmeyi tercih eder. Bir sorun yaşadığında hemen konuşmak yerine düşünmek için zamana ihtiyaç duyar. Bu durum onun empati kuramadığı anlamına gelmez. Duygularını işleme biçimi farklıdır.
Elif'in ihtiyacı, başkalarının duygularını kendi hızında anlamlandırabilmesine izin vermek ve gerektiğinde kendi hislerini paylaşabilmektir.
Bu dört örneğin bize gösterdiği şey oldukça açık: Çözüm odaklı olmak erkeklere, empatik olmak kadınlara ait bir özellik değildir. Her insan hem çözüm üretmeyi hem duygularını anlamayı öğrenebilir.
Psikodinamik terapi de insanları cinsiyetlerine göre hazır kalıplara yerleştirmek yerine bireysel deneyimlerine ve ilişki örüntülerine odaklanır.
Peki, siz bir sorun yaşadığınızda önce çözüm mü ararsınız, duygularınızı mı anlamaya çalışırsınız? Yoksa önce sorunun neden başınıza geldiğini sorgulayıp sonra mutfağa giderek çay mı koyarsınız? İtiraf edelim, üçüncü seçenek de oldukça yaygın!
6. SAVUNMA MEKANİZMALARI: ZİHNİMİZİN DUYGUSAL GÜVENLİK SİSTEMİ
İnsan zihni, zorlayıcı duygularla başa çıkmak için çeşitli yollar geliştirebilir. Psikodinamik yaklaşımda savunma mekanizmaları, kişinin kaygı veya içsel çatışmayla baş etme biçimlerini anlamak açısından önemli bir yere sahiptir.
Savunma mekanizmaları her zaman kötü değildir. Bazıları kısa vadede kişinin duygusal dengesini korumasına yardımcı olabilir. Sorun, belirli bir savunmanın sürekli ve katı biçimde kullanılması nedeniyle kişinin hayatını zorlaştırmasıdır.
Birkaç örneğe bakalım.
İnkâr: İşinde ciddi sorunlar yaşayan biri, “Her şey yolunda.” diyerek durumu görmezden gelebilir. Böylece kısa süreliğine rahatlar fakat sorunu çözmek için gerekli adımları geciktirebilir.
Mantığa bürünme: Bir kişi, önem verdiği bir arkadaşının kendisini davet etmemesine üzülür. Ancak üzüntüsünü kabul etmek yerine “Zaten o etkinlik çok sıkıcı olurdu.” diye düşünür. Belki etkinlik gerçekten sıkıcıdır; yine de bu açıklama yaşadığı hayal kırıklığını ortadan kaldırmayabilir.
Yansıtma: Kendi kıskançlığını kabul etmekte zorlanan biri, sürekli başkalarının kendisini kıskandığını düşünebilir. Burada amaç kişinin suçlu olduğunu kanıtlamak değil, duygularını nasıl değerlendirdiğini anlamaktır.
Duygudan uzaklaşma: Bir kişi son derece zor bir olay anlatırken hiç etkilenmemiş gibi görünebilir. Bu, olayın onun için önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bazı insanlar yoğun duygular karşısında kendilerini korumak için duygusal mesafe geliştirebilir.
Bir de hepimizin zaman zaman başvurduğu meşhur yöntem vardır: Erteleme.
Önemli bir telefon görüşmesi yapmanız gerekir. Önce kahve hazırlarsınız, ardından masayı toplarsınız, sonra e-postalarınızı kontrol edersiniz. Sonunda telefon görüşmesinden başka her şeyi yapmışsınızdır.
Elbette her erteleme davranışını savunma mekanizması olarak değerlendirmek doğru olmaz. Yorgunluk, dikkat sorunları, belirsizlik ve zaman yönetimi güçlükleri de rol oynayabilir.
Psikodinamik terapide önemli olan, davranışın tek bir etikete uyup uymaması değil; hangi koşullarda ortaya çıktığı, hangi duygudan uzaklaşmaya yardımcı olduğu ve kişinin yaşamını nasıl etkilediğidir.
7. PSİKODİNAMİK TERAPİ HANGİ SORUNLARDA YARDIMCI OLABİLİR?
Psikodinamik terapi; tekrarlayan ilişki sorunlarını, kendilik algısıyla ilgili güçlükleri, yoğun öz eleştiriyi, kayıp deneyimlerini ve duyguları düzenlemekte yaşanan zorlukları anlamak için kullanılabilir.
Depresyon ve bazı kaygı sorunları gibi ruh sağlığı alanlarında da psikodinamik psikoterapi üzerine bilimsel araştırmalar bulunmaktadır.
2023 yılında World Psychiatry dergisinde yayımlanan bir şemsiye derleme, yetişkinlerde depresif bozukluklar, kaygı bozuklukları, kişilik bozuklukları ve bedensel belirti bozuklukları üzerine yürütülen araştırmaları değerlendirmiştir. Araştırmacılar, incelenen bazı alanlarda psikodinamik terapinin kontrol koşullarına kıyasla anlamlı yararlar sağlayabildiğini ve diğer aktif psikoterapilerle karşılaştırıldığında benzer etkililik gösterebildiğini bildirmiştir.
Kaynak: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10168167/
Bununla birlikte, bir terapi yaklaşımının yararlı olabilmesi herkes için en uygun seçenek olduğu anlamına gelmez. Sorunun niteliği, kişinin beklentileri, tedaviye ayırabileceği zaman, terapistle kurduğu iş birliği ve bilimsel kanıtların ilgili sorun için ne ölçüde güçlü olduğu dikkate alınmalıdır.
Örneğin, sürekli olarak benzer ilişkilere yöneldiğini fark eden ve bunun nedenini anlamak isteyen biri psikodinamik terapiden yarar görebilir. Belirli bir korkuyla baş etmek için yapılandırılmış egzersizlere ihtiyaç duyan başka biri içinse farklı bir yaklaşım daha uygun olabilir.
Bazen çeşitli terapi yöntemleri bir arada da kullanılabilir. Önemli olan, terapinin adından çok kişinin ihtiyaçlarına uygun, etik ve bilimsel temellere dayanan bir plan oluşturulmasıdır.
8. PSİKODİNAMİK TERAPİ İLE BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİ ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Bu iki yaklaşım zaman zaman birbirine rakipmiş gibi anlatılır. Oysa ikisi de psikoterapi alanında kullanılan, farklı kuramsal varsayımlara ve çalışma biçimlerine sahip yöntemlerdir.
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), çoğunlukla kişinin düşünceleri, duyguları ve davranışları arasındaki bağlantıları belirlemeye; işlevsiz düşünce ve davranış örüntülerini değiştirmeye odaklanır. Sıklıkla daha yapılandırılmış hedefler, egzersizler ve seanslar arasında uygulanan çalışmalar içerir.
Psikodinamik terapi ise tekrarlayan duygusal örüntülere, geçmiş deneyimlerle bugünkü yaşam arasındaki bağlantılara, savunma biçimlerine ve kişilerarası ilişkilere daha fazla ağırlık verebilir.
5. ERKEKLER ÇÖZÜM ODAKLI, KADINLAR EMPATİK Mİ? PEK DE ÖYLE DEĞİL!
Bu konuya biraz farklı bir açıdan yaklaşalım. Toplumda erkeklerin sorunları çözmeye, kadınların ise duyguları konuşmaya daha yatkın olduğu yönünde yaygın bir düşünce vardır. Ancak bu genellemeyi değişmez bir psikolojik gerçek gibi kabul etmek doğru değildir.
İnsanların iletişim biçimleri cinsiyetlerinden ibaret değildir. Ailede öğrendikleri davranışlar, kültürel beklentiler, kişilik özellikleri, mesleki deneyimler ve yaşam koşulları da büyük rol oynar.
Dört farklı karakter düşünelim.
Mert: Strateji uzmanı ama duygularını da merak ediyor.
Mert, iş yerinde kriz çıktığında hemen bir plan hazırlar. Sorunu parçalara ayırır, seçenekleri değerlendirir ve çözüm üretir. Ancak özel hayatında biri ona mesafe koyduğunda aynı stratejik becerileri işe yaramaz. Çünkü karşısındaki insan bir proje değildir ve ilişkiler her zaman bir kontrol listesiyle yönetilemez.
Psikodinamik çalışma, Mert'in belirsizlik karşısında neden bu kadar huzursuz olduğunu araştırmasına yardımcı olabilir. Belki kontrol edebildiği durumlarda kendisini güvende hissediyor, kontrol edemediği duygusal durumlarda ise yetersizlik yaşıyordur.
Zeynep: Empatik ama kendi ihtiyaçlarını unutmak istemiyor.
Zeynep arkadaşlarının sorunlarını dikkatle dinler. İnsanların neden öyle davrandığını anlamaya çalışır ve çoğu zaman arabuluculuk yapar. Ancak kendi sınırlarını ifade etmekte zorlanır.
Bir arkadaşını kırmamak için sürekli kendi planlarını erteler. Sonra da kimsenin kendisini düşünmediğinden yakınır.
Zeynep için önemli soru şu olabilir: Başkalarını anlamaya çalışırken kendi ihtiyaçlarımı neden ikinci plana atıyorum?
Burada empati bir güçtür; fakat kişinin kendi duygularını ihmal etmesine yol açtığında yeniden değerlendirilmesi gereken bir alışkanlığa dönüşebilir.
Can: Duygularını açıkça konuşabilen, çözüm üretmeyi de seven bir baba.
Can, çocuğuyla yaşadığı bir tartışmanın ardından özür dilemekten çekinmez. Aynı zamanda sorun tekrarlandığında ailece yeni kurallar belirlemeyi önerir. Onun yaklaşımında empati ve strateji birbirinin rakibi değildir.
Psikodinamik açıdan Can'ın kendi duygusal tepkilerini tanıması, çocuğunun davranışlarını daha iyi anlamasına ve otomatik tepkilerini gözden geçirmesine yardımcı olabilir.
Elif: Analitik düşünen, duygusal konularda acele etmeyen bir mühendis.
Elif, ilişkilerinde önce gözlem yapmayı ve olayları değerlendirmeyi tercih eder. Bir sorun yaşadığında hemen konuşmak yerine düşünmek için zamana ihtiyaç duyar. Bu durum onun empati kuramadığı anlamına gelmez. Duygularını işleme biçimi farklıdır.
Elif'in ihtiyacı, başkalarının duygularını kendi hızında anlamlandırabilmesine izin vermek ve gerektiğinde kendi hislerini paylaşabilmektir.
Bu dört örneğin bize gösterdiği şey oldukça açık: Çözüm odaklı olmak erkeklere, empatik olmak kadınlara ait bir özellik değildir. Her insan hem çözüm üretmeyi hem duygularını anlamayı öğrenebilir.
Psikodinamik terapi de insanları cinsiyetlerine göre hazır kalıplara yerleştirmek yerine bireysel deneyimlerine ve ilişki örüntülerine odaklanır.
Peki, siz bir sorun yaşadığınızda önce çözüm mü ararsınız, duygularınızı mı anlamaya çalışırsınız? Yoksa önce sorunun neden başınıza geldiğini sorgulayıp sonra mutfağa giderek çay mı koyarsınız? İtiraf edelim, üçüncü seçenek de oldukça yaygın!
6. SAVUNMA MEKANİZMALARI: ZİHNİMİZİN DUYGUSAL GÜVENLİK SİSTEMİ
İnsan zihni, zorlayıcı duygularla başa çıkmak için çeşitli yollar geliştirebilir. Psikodinamik yaklaşımda savunma mekanizmaları, kişinin kaygı veya içsel çatışmayla baş etme biçimlerini anlamak açısından önemli bir yere sahiptir.
Savunma mekanizmaları her zaman kötü değildir. Bazıları kısa vadede kişinin duygusal dengesini korumasına yardımcı olabilir. Sorun, belirli bir savunmanın sürekli ve katı biçimde kullanılması nedeniyle kişinin hayatını zorlaştırmasıdır.
Birkaç örneğe bakalım.
İnkâr: İşinde ciddi sorunlar yaşayan biri, “Her şey yolunda.” diyerek durumu görmezden gelebilir. Böylece kısa süreliğine rahatlar fakat sorunu çözmek için gerekli adımları geciktirebilir.
Mantığa bürünme: Bir kişi, önem verdiği bir arkadaşının kendisini davet etmemesine üzülür. Ancak üzüntüsünü kabul etmek yerine “Zaten o etkinlik çok sıkıcı olurdu.” diye düşünür. Belki etkinlik gerçekten sıkıcıdır; yine de bu açıklama yaşadığı hayal kırıklığını ortadan kaldırmayabilir.
Yansıtma: Kendi kıskançlığını kabul etmekte zorlanan biri, sürekli başkalarının kendisini kıskandığını düşünebilir. Burada amaç kişinin suçlu olduğunu kanıtlamak değil, duygularını nasıl değerlendirdiğini anlamaktır.
Duygudan uzaklaşma: Bir kişi son derece zor bir olay anlatırken hiç etkilenmemiş gibi görünebilir. Bu, olayın onun için önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bazı insanlar yoğun duygular karşısında kendilerini korumak için duygusal mesafe geliştirebilir.
Bir de hepimizin zaman zaman başvurduğu meşhur yöntem vardır: Erteleme.
Önemli bir telefon görüşmesi yapmanız gerekir. Önce kahve hazırlarsınız, ardından masayı toplarsınız, sonra e-postalarınızı kontrol edersiniz. Sonunda telefon görüşmesinden başka her şeyi yapmışsınızdır.
Elbette her erteleme davranışını savunma mekanizması olarak değerlendirmek doğru olmaz. Yorgunluk, dikkat sorunları, belirsizlik ve zaman yönetimi güçlükleri de rol oynayabilir.
Psikodinamik terapide önemli olan, davranışın tek bir etikete uyup uymaması değil; hangi koşullarda ortaya çıktığı, hangi duygudan uzaklaşmaya yardımcı olduğu ve kişinin yaşamını nasıl etkilediğidir.
7. PSİKODİNAMİK TERAPİ HANGİ SORUNLARDA YARDIMCI OLABİLİR?
Psikodinamik terapi; tekrarlayan ilişki sorunlarını, kendilik algısıyla ilgili güçlükleri, yoğun öz eleştiriyi, kayıp deneyimlerini ve duyguları düzenlemekte yaşanan zorlukları anlamak için kullanılabilir.
Depresyon ve bazı kaygı sorunları gibi ruh sağlığı alanlarında da psikodinamik psikoterapi üzerine bilimsel araştırmalar bulunmaktadır.
2023 yılında World Psychiatry dergisinde yayımlanan bir şemsiye derleme, yetişkinlerde depresif bozukluklar, kaygı bozuklukları, kişilik bozuklukları ve bedensel belirti bozuklukları üzerine yürütülen araştırmaları değerlendirmiştir. Araştırmacılar, incelenen bazı alanlarda psikodinamik terapinin kontrol koşullarına kıyasla anlamlı yararlar sağlayabildiğini ve diğer aktif psikoterapilerle karşılaştırıldığında benzer etkililik gösterebildiğini bildirmiştir.
Kaynak: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10168167/
Bununla birlikte, bir terapi yaklaşımının yararlı olabilmesi herkes için en uygun seçenek olduğu anlamına gelmez. Sorunun niteliği, kişinin beklentileri, tedaviye ayırabileceği zaman, terapistle kurduğu iş birliği ve bilimsel kanıtların ilgili sorun için ne ölçüde güçlü olduğu dikkate alınmalıdır.
Örneğin, sürekli olarak benzer ilişkilere yöneldiğini fark eden ve bunun nedenini anlamak isteyen biri psikodinamik terapiden yarar görebilir. Belirli bir korkuyla baş etmek için yapılandırılmış egzersizlere ihtiyaç duyan başka biri içinse farklı bir yaklaşım daha uygun olabilir.
Bazen çeşitli terapi yöntemleri bir arada da kullanılabilir. Önemli olan, terapinin adından çok kişinin ihtiyaçlarına uygun, etik ve bilimsel temellere dayanan bir plan oluşturulmasıdır.
8. PSİKODİNAMİK TERAPİ İLE BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİ ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Bu iki yaklaşım zaman zaman birbirine rakipmiş gibi anlatılır. Oysa ikisi de psikoterapi alanında kullanılan, farklı kuramsal varsayımlara ve çalışma biçimlerine sahip yöntemlerdir.
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), çoğunlukla kişinin düşünceleri, duyguları ve davranışları arasındaki bağlantıları belirlemeye; işlevsiz düşünce ve davranış örüntülerini değiştirmeye odaklanır. Sıklıkla daha yapılandırılmış hedefler, egzersizler ve seanslar arasında uygulanan çalışmalar içerir.
Psikodinamik terapi ise tekrarlayan duygusal örüntülere, geçmiş deneyimlerle bugünkü yaşam arasındaki bağlantılara, savunma biçimlerine ve kişilerarası ilişkilere daha fazla ağırlık verebilir.