Polizei ne anlatıyor? Göç, kimlik, toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf üzerinden bir okuma
Polizei ne anlatıyor? İlk bakışta komedi, derinlerde ise kimlik ve eşitsizlik hikâyesi
Bazı filmler vardır; ilk izleyişte güldürür, ikinci izleyişte ise insanı rahatsız eden sorular bırakır. Şerif Gören’in 1988 tarihli Polizei filmi benim için tam olarak böyle bir yapım. Kemal Sunal’ın canlandırdığı Ali Ekber’in Alman polis üniformasını giyerek bir anda çevresindeki insanların gözünde farklı bir konuma yükselmesi komik bir durum gibi görünür. Fakat bu mizahın altında oldukça ciddi bir soru vardır: Bir insanın toplumdaki değeri gerçekten kendisinden mi kaynaklanır, yoksa sahip olduğu üniforma, meslek, etnik kimlik ve sınıfsal konum tarafından mı belirlenir?
Film, Berlin’de yaşayan Türkiyeli göçmen Ali Ekber’in hikâyesini anlatır. Ali Ekber geçimini sokak temizleyicisi olarak sağlar ve boş zamanlarında tiyatroya ilgi duyar. Oyunculuk hayali vardır. Bir tiyatro oyununda polis rolü verilince polis üniformasını giyer ve kısa süre içinde insanların ona davranışının değiştiğini fark eder. Alman polisinin üniforması, gerçek kimliğinin önüne geçer. İstanbul Modern de filmi, göçmen tiyatro grubunda polis rolünü oynayan Ali’nin kostümünü tiyatro dışında da giymeye başlaması ve bunun gündelik hayatta çeşitli sonuçlar doğurması üzerinden tanımlıyor.
Burada komedinin temel mekanizması aslında çok toplumsaldır: Aynı kişi, yalnızca üzerinde taşıdığı sembol değiştiği için farklı muamele görmektedir.
Ali Ekber’in polis üniforması neden bu kadar güçlü?
Ali Ekber’in üniformayla birlikte kazandığı otorite, Max Weber’in otorite ve meşruiyet tartışmalarını hatırlatacak kadar dikkat çekicidir. İnsanlar Ali Ekber’in gerçek anlamda polis olup olmadığını sorgulamadan, üniformanın temsil ettiği devlet gücüne tepki verirler.
Filmin Alman Tarih Müzesi’ndeki gösterim notunda da bu nokta özellikle vurgulanır. Film, Heinrich von Kleist’in Der Hauptmann von Köpenick hikâyesindeki gibi üniformanın sağladığı otoriteyi kullanır. Aynı zamanda Türk işçiler arasında atfedilen otoriteye bağlılık, kayırmacılık ve dayanışma eksikliği gibi özellikleri de mizah yoluyla eleştirir.
Dolayısıyla Polizei yalnızca “Türk göçmenler Almanya’da ne yaşadı?” sorusunu sormaz. Daha geniş bir soru sorar:
İnsanlar neden gücü temsil eden kişilere, o kişinin gerçek kişiliğinden daha fazla değer verir?
Ali Ekber’in gerçek kimliğiyle bir temizlik işçisi olması onun toplumdaki statüsünü belirlerken, polis üniforması onun algılanan statüsünü değiştirir. Burada sınıf ile sembolik güç birbirine bağlanır.
Sınıf meselesi: Ali Ekber neden temizlik işçisidir?
Filmin sınıfsal boyutunu gözden kaçırmamak gerekiyor. Ali Ekber eğitimli, ekonomik olarak güçlü veya toplumun üst kesimlerinden gelen bir karakter değildir. Berlin’de emek yoğun ve düşük statülü bir iş yapmaktadır. Aynı zamanda tiyatroya ilgi duyan, oyuncu olmayı isteyen biridir.
Bu ayrıntı oldukça önemlidir. Çünkü Ali Ekber’in hayali ile ekonomik gerçekliği arasında büyük bir mesafe vardır.
Almanya’ya yönelik Türkiyeli işçi göçünün tarihine baktığımızda bunun bireysel bir tesadüf olmadığını görüyoruz. Almanya ile Türkiye arasında 1961’de imzalanan iş gücü anlaşması, başlangıçta geçici olması düşünülen bir emek göçünü başlatmıştı. 1961-1973 arasında yaklaşık 870 bin kişi Türkiye’den Almanya’ya işçi olarak gitti. Bu işçilerin yaklaşık yüzde 80’i sanayi ve inşaat gibi fiziksel açıdan ağır işlerde çalıştı.
Dolayısıyla Ali Ekber’in temizlik işçisi olması, “başarısız bir göçmen” olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, dönemin göç sisteminin sınıfsal yapısını yansıtır.
Almanya’nın ekonomik büyümesinin ihtiyaç duyduğu emek büyük ölçüde göçmen işçiler tarafından karşılanmıştır. Ancak bu insanlar çoğu zaman toplumsal statü açısından ekonomiye yaptıkları katkının gerisinde bırakılmıştır. Federal Siyasi Eğitim Merkezi’nin aktardığı tarihsel bilgiler, göçmen işçilerin büyük bölümünün sanayide düşük vasıflı veya yardımcı işlerde çalıştığını ve önemli bir kısmının ağır çalışma koşullarına maruz kaldığını gösteriyor.
Bu açıdan bakınca Ali Ekber’in polis üniformasını giymesi sadece komik değildir. Bir işçinin, normal şartlarda sahip olmadığı toplumsal saygınlığı birkaç dakikalığına üzerinde taşımasıdır.
Belki de filmin en acı tarafı burada ortaya çıkıyor: İnsanlar Ali Ekber’e polis olduğu için saygı gösterirken, temizlik işçisi Ali Ekber’e neden aynı saygıyı göstermemektedir?
Irk ve etnik kimlik: “Alman” görünmek ne anlama geliyor?
Polizeiyi ırk ve etnik kimlik açısından okumak da oldukça önemli. Çünkü Ali Ekber yalnızca ekonomik olarak alt sınıfta değildir; aynı zamanda Almanya’da Türkiyeli bir göçmendir.
Burada “ırk” kavramını biyolojik bir kategori olarak değil, toplumların insanları görünüş, dil, köken, isim, vatandaşlık veya kültür gibi özellikler üzerinden farklılaştırdığı sosyal bir kategori olarak düşünmek gerekir.
Filmin temel ironisi şudur: Ali Ekber, Türkiyeli bir işçi olarak gündelik hayatta belirli bir sosyal konuma sahipken, Alman polis üniformasını giydiğinde aynı insanlar ona bambaşka davranmaya başlar. Yani kişinin kendisi değişmemiştir; insanların onun hakkındaki algısı değişmiştir.
Bu mesele bugün de tamamen geçmişte kalmış değildir. Almanya’daki etnik azınlıklar üzerine yapılan araştırmalar, göçmen kökenli gençlerin polisle karşılaşma ve polis tarafından durdurulma deneyimlerinin etnik görünürlükle ilişkili olabildiğini gösteriyor. 2024 tarihli bir araştırma, Almanya’da kendilerini veya çevreleri tarafından fiziksel olarak çoğunluktan farklı algılanan etnik azınlıkların polis tarafından durdurulup aranma ihtimalinin daha yüksek olduğunu bildiriyor.
Daha da önemlisi, Türkiyeli göçmenlerin Almanya’daki toplumsal konumunun tek tip olmadığını unutmamak gerekiyor. BAMF'nin çalışmaları, Türkiyeli nüfusun birinci ve ikinci kuşak, vatandaşlık, eğitim, iş gücüne katılım, sosyal katılım ve ayrımcılık algısı bakımından oldukça heterojen olduğunu gösteriyor.
Bu yüzden “Almanya’daki Türkler şöyle” şeklindeki genellemeler filmin toplumsal boyutunu anlamayı kolaylaştırmaz; aksine karmaşık deneyimleri görünmez hale getirir.
Toplumsal cinsiyet: Ali Ekber’in Babett’e duyduğu ilgi ne anlatıyor?
Filmin toplumsal cinsiyet boyutu özellikle Ali Ekber’in Alman garson Babett’e duyduğu ilgi üzerinden okunabilir. Ali Ekber, Babett’ten hoşlanır ve onun ilgisini çekebilmek için kendisini polis olarak göstermeye çalışır. Bu durum yalnızca romantik bir komedi unsuru değildir.
Burada erkeklik, statü ve arzu arasında bir bağlantı kurulmaktadır.
Ali Ekber ekonomik açıdan sıradan bir işçidir. Fakat polis üniforması giydiğinde kendisini daha güçlü, daha saygın ve daha çekici hissetmeye başlar. Bu durum, erkekliğin yalnızca bireysel bir özellik olmadığını; meslek, gelir, otorite ve toplumsal statü gibi unsurlarla da inşa edildiğini düşündürür.
Selen Koçak’ın Almanya Acı Vatan ve Polizei filmlerini toplumsal cinsiyet açısından inceleyen akademik çalışması da filmlerde göçmen erkeklikleri, ataerkil değerleri ve Alman kadınlarına yönelik bakışı tartışıyor. Araştırma, göçmen erkeklerin geleneksel ataerkil değerlerle ilişkisini ve kadınların bu değerlerle kurduğu farklı ilişkileri özellikle öne çıkarıyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Filmi erkekleri suçlamak için değil, erkekliğin hangi toplumsal koşullarda şekillendiğini anlamak için okumak daha verimli.
Ali Ekber’in yaşadığı yalnızlık, yabancılaşma ve kabul görme arzusu da bu bağlamda düşünülebilir. Onun Babett’e yaklaşma çabası sadece “kadınları etkilemek isteyen erkek” davranışına indirgenirse karakterin sosyal arka planı kaybolur. Ali Ekber aynı zamanda yeni bir ülkede kabul edilmeye, görünür olmaya ve değerli hissetmeye çalışan bir insandır.
Kadın karakter açısından ise başka bir soru ortaya çıkar: Babett, Ali Ekber’in arzularının merkezinde yer alan bir “hedef” olarak mı konumlandırılıyor, yoksa kendi tercihleri ve sınırları olan bağımsız bir karakter olarak yeterince görünür olabiliyor mu?
Polizei ne anlatıyor? İlk bakışta komedi, derinlerde ise kimlik ve eşitsizlik hikâyesi
Bazı filmler vardır; ilk izleyişte güldürür, ikinci izleyişte ise insanı rahatsız eden sorular bırakır. Şerif Gören’in 1988 tarihli Polizei filmi benim için tam olarak böyle bir yapım. Kemal Sunal’ın canlandırdığı Ali Ekber’in Alman polis üniformasını giyerek bir anda çevresindeki insanların gözünde farklı bir konuma yükselmesi komik bir durum gibi görünür. Fakat bu mizahın altında oldukça ciddi bir soru vardır: Bir insanın toplumdaki değeri gerçekten kendisinden mi kaynaklanır, yoksa sahip olduğu üniforma, meslek, etnik kimlik ve sınıfsal konum tarafından mı belirlenir?
Film, Berlin’de yaşayan Türkiyeli göçmen Ali Ekber’in hikâyesini anlatır. Ali Ekber geçimini sokak temizleyicisi olarak sağlar ve boş zamanlarında tiyatroya ilgi duyar. Oyunculuk hayali vardır. Bir tiyatro oyununda polis rolü verilince polis üniformasını giyer ve kısa süre içinde insanların ona davranışının değiştiğini fark eder. Alman polisinin üniforması, gerçek kimliğinin önüne geçer. İstanbul Modern de filmi, göçmen tiyatro grubunda polis rolünü oynayan Ali’nin kostümünü tiyatro dışında da giymeye başlaması ve bunun gündelik hayatta çeşitli sonuçlar doğurması üzerinden tanımlıyor.
Burada komedinin temel mekanizması aslında çok toplumsaldır: Aynı kişi, yalnızca üzerinde taşıdığı sembol değiştiği için farklı muamele görmektedir.
Ali Ekber’in polis üniforması neden bu kadar güçlü?
Ali Ekber’in üniformayla birlikte kazandığı otorite, Max Weber’in otorite ve meşruiyet tartışmalarını hatırlatacak kadar dikkat çekicidir. İnsanlar Ali Ekber’in gerçek anlamda polis olup olmadığını sorgulamadan, üniformanın temsil ettiği devlet gücüne tepki verirler.
Filmin Alman Tarih Müzesi’ndeki gösterim notunda da bu nokta özellikle vurgulanır. Film, Heinrich von Kleist’in Der Hauptmann von Köpenick hikâyesindeki gibi üniformanın sağladığı otoriteyi kullanır. Aynı zamanda Türk işçiler arasında atfedilen otoriteye bağlılık, kayırmacılık ve dayanışma eksikliği gibi özellikleri de mizah yoluyla eleştirir.
Dolayısıyla Polizei yalnızca “Türk göçmenler Almanya’da ne yaşadı?” sorusunu sormaz. Daha geniş bir soru sorar:
İnsanlar neden gücü temsil eden kişilere, o kişinin gerçek kişiliğinden daha fazla değer verir?
Ali Ekber’in gerçek kimliğiyle bir temizlik işçisi olması onun toplumdaki statüsünü belirlerken, polis üniforması onun algılanan statüsünü değiştirir. Burada sınıf ile sembolik güç birbirine bağlanır.
Sınıf meselesi: Ali Ekber neden temizlik işçisidir?
Filmin sınıfsal boyutunu gözden kaçırmamak gerekiyor. Ali Ekber eğitimli, ekonomik olarak güçlü veya toplumun üst kesimlerinden gelen bir karakter değildir. Berlin’de emek yoğun ve düşük statülü bir iş yapmaktadır. Aynı zamanda tiyatroya ilgi duyan, oyuncu olmayı isteyen biridir.
Bu ayrıntı oldukça önemlidir. Çünkü Ali Ekber’in hayali ile ekonomik gerçekliği arasında büyük bir mesafe vardır.
Almanya’ya yönelik Türkiyeli işçi göçünün tarihine baktığımızda bunun bireysel bir tesadüf olmadığını görüyoruz. Almanya ile Türkiye arasında 1961’de imzalanan iş gücü anlaşması, başlangıçta geçici olması düşünülen bir emek göçünü başlatmıştı. 1961-1973 arasında yaklaşık 870 bin kişi Türkiye’den Almanya’ya işçi olarak gitti. Bu işçilerin yaklaşık yüzde 80’i sanayi ve inşaat gibi fiziksel açıdan ağır işlerde çalıştı.
Dolayısıyla Ali Ekber’in temizlik işçisi olması, “başarısız bir göçmen” olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, dönemin göç sisteminin sınıfsal yapısını yansıtır.
Almanya’nın ekonomik büyümesinin ihtiyaç duyduğu emek büyük ölçüde göçmen işçiler tarafından karşılanmıştır. Ancak bu insanlar çoğu zaman toplumsal statü açısından ekonomiye yaptıkları katkının gerisinde bırakılmıştır. Federal Siyasi Eğitim Merkezi’nin aktardığı tarihsel bilgiler, göçmen işçilerin büyük bölümünün sanayide düşük vasıflı veya yardımcı işlerde çalıştığını ve önemli bir kısmının ağır çalışma koşullarına maruz kaldığını gösteriyor.
Bu açıdan bakınca Ali Ekber’in polis üniformasını giymesi sadece komik değildir. Bir işçinin, normal şartlarda sahip olmadığı toplumsal saygınlığı birkaç dakikalığına üzerinde taşımasıdır.
Belki de filmin en acı tarafı burada ortaya çıkıyor: İnsanlar Ali Ekber’e polis olduğu için saygı gösterirken, temizlik işçisi Ali Ekber’e neden aynı saygıyı göstermemektedir?
Irk ve etnik kimlik: “Alman” görünmek ne anlama geliyor?
Polizeiyi ırk ve etnik kimlik açısından okumak da oldukça önemli. Çünkü Ali Ekber yalnızca ekonomik olarak alt sınıfta değildir; aynı zamanda Almanya’da Türkiyeli bir göçmendir.
Burada “ırk” kavramını biyolojik bir kategori olarak değil, toplumların insanları görünüş, dil, köken, isim, vatandaşlık veya kültür gibi özellikler üzerinden farklılaştırdığı sosyal bir kategori olarak düşünmek gerekir.
Filmin temel ironisi şudur: Ali Ekber, Türkiyeli bir işçi olarak gündelik hayatta belirli bir sosyal konuma sahipken, Alman polis üniformasını giydiğinde aynı insanlar ona bambaşka davranmaya başlar. Yani kişinin kendisi değişmemiştir; insanların onun hakkındaki algısı değişmiştir.
Bu mesele bugün de tamamen geçmişte kalmış değildir. Almanya’daki etnik azınlıklar üzerine yapılan araştırmalar, göçmen kökenli gençlerin polisle karşılaşma ve polis tarafından durdurulma deneyimlerinin etnik görünürlükle ilişkili olabildiğini gösteriyor. 2024 tarihli bir araştırma, Almanya’da kendilerini veya çevreleri tarafından fiziksel olarak çoğunluktan farklı algılanan etnik azınlıkların polis tarafından durdurulup aranma ihtimalinin daha yüksek olduğunu bildiriyor.
Daha da önemlisi, Türkiyeli göçmenlerin Almanya’daki toplumsal konumunun tek tip olmadığını unutmamak gerekiyor. BAMF'nin çalışmaları, Türkiyeli nüfusun birinci ve ikinci kuşak, vatandaşlık, eğitim, iş gücüne katılım, sosyal katılım ve ayrımcılık algısı bakımından oldukça heterojen olduğunu gösteriyor.
Bu yüzden “Almanya’daki Türkler şöyle” şeklindeki genellemeler filmin toplumsal boyutunu anlamayı kolaylaştırmaz; aksine karmaşık deneyimleri görünmez hale getirir.
Toplumsal cinsiyet: Ali Ekber’in Babett’e duyduğu ilgi ne anlatıyor?
Filmin toplumsal cinsiyet boyutu özellikle Ali Ekber’in Alman garson Babett’e duyduğu ilgi üzerinden okunabilir. Ali Ekber, Babett’ten hoşlanır ve onun ilgisini çekebilmek için kendisini polis olarak göstermeye çalışır. Bu durum yalnızca romantik bir komedi unsuru değildir.
Burada erkeklik, statü ve arzu arasında bir bağlantı kurulmaktadır.
Ali Ekber ekonomik açıdan sıradan bir işçidir. Fakat polis üniforması giydiğinde kendisini daha güçlü, daha saygın ve daha çekici hissetmeye başlar. Bu durum, erkekliğin yalnızca bireysel bir özellik olmadığını; meslek, gelir, otorite ve toplumsal statü gibi unsurlarla da inşa edildiğini düşündürür.
Selen Koçak’ın Almanya Acı Vatan ve Polizei filmlerini toplumsal cinsiyet açısından inceleyen akademik çalışması da filmlerde göçmen erkeklikleri, ataerkil değerleri ve Alman kadınlarına yönelik bakışı tartışıyor. Araştırma, göçmen erkeklerin geleneksel ataerkil değerlerle ilişkisini ve kadınların bu değerlerle kurduğu farklı ilişkileri özellikle öne çıkarıyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Filmi erkekleri suçlamak için değil, erkekliğin hangi toplumsal koşullarda şekillendiğini anlamak için okumak daha verimli.
Ali Ekber’in yaşadığı yalnızlık, yabancılaşma ve kabul görme arzusu da bu bağlamda düşünülebilir. Onun Babett’e yaklaşma çabası sadece “kadınları etkilemek isteyen erkek” davranışına indirgenirse karakterin sosyal arka planı kaybolur. Ali Ekber aynı zamanda yeni bir ülkede kabul edilmeye, görünür olmaya ve değerli hissetmeye çalışan bir insandır.
Kadın karakter açısından ise başka bir soru ortaya çıkar: Babett, Ali Ekber’in arzularının merkezinde yer alan bir “hedef” olarak mı konumlandırılıyor, yoksa kendi tercihleri ve sınırları olan bağımsız bir karakter olarak yeterince görünür olabiliyor mu?