Peslemek Ne Demek? Kelimenin Anlamı, Yöresel Kullanımı ve Karıştırılan Sözcükler
“Peslemek ne demek?” sorusuyla karşılaşınca benim ilk dikkat ettiğim nokta, kelimenin gerçekten peslemek mi yoksa peşlemek mi olduğudur. Çünkü günlük yazışmalarda “ş” harfinin düşmesi veya kelimenin kulaktan duyulduğu biçimde yazılması, anlamı tamamen değiştirebiliyor. Bu nedenle tek bir sözlük karşılığı verip geçmek bence doğru değil.
Türkçede peşlemek özellikle ağızlarda kullanılan bir sözcük ve kaynaklarda “önüne katıp kovalamak” ile “takip etmek” anlamlarıyla karşımıza çıkıyor. Ayrıca bazı yörelerde farklı anlamları da bulunabiliyor. Türk Dil Kurumunun ağız söz varlığını belgeleyen Derleme Sözlüğü bu açıdan önemli bir kaynak. TDK, Derleme Sözlüğü'nün Anadolu ağızlarında kullanılan kelimelerin derlenmesiyle oluşturulduğunu belirtiyor.
Dolayısıyla forumlarda “peslemek” şeklinde gördüğümüz bir kelimeyi değerlendirirken hemen “yanlış yazılmış” demek de, “kesinlikle standart Türkçede şu anlama gelir” demek de fazla aceleci olabilir.
Eğer sorulan kelime peşlemek ise, en belirgin anlamlarından biri birini veya bir şeyi önüne katıp kovalamak, yani takip etmektir. Örneğin:
“Çoban kaçan koyunları peşledi.”
Buradaki anlam oldukça açık: Çoban koyunların arkasından gidiyor, onları yönlendirmeye veya yakalamaya çalışıyor.
Bir başka örnek:
“Çocuklar köpeği peşledi.”
Burada da “kovalamak” veya “ardından gitmek” anlamı vardır.
Nitekim Ordu ağzı üzerine hazırlanmış sözlük çalışmasında “peşlemek” doğrudan “önüne katıp kovalamak” biçiminde açıklanıyor. Aynı kelimenin ağız araştırmalarında yer alması, bunun rastgele ortaya çıkmış bir internet kelimesi olmadığını gösteriyor.
Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Ağız kelimesi ile standart Türkçe kelime aynı şey değildir.
Türkiye'nin farklı bölgelerinde aynı sözcüğün farklı anlamlarda kullanılması Türkçenin doğal özelliklerinden biridir. TDK'nin Derleme Sözlüğü de zaten bu bölgesel çeşitliliği kayıt altına almak amacıyla oluşturulmuştur. Sözlükte 125 binden fazla madde başı bulunması ve kelimelerin kullanıldığı bölgelerin ayrıca gösterilmesi, Türkçenin tek tip konuşulmadığını açık biçimde ortaya koyuyor.
Bence meselenin en ilginç taraflarından biri burada.
“Peş” kelimesi Türkçede zaten “ardından, arkasından” anlamıyla kullanılan bir yapı. “Peşinden gitmek”, “peşine düşmek”, “peşini bırakmamak” gibi ifadeler hep takip düşüncesini taşıyor. Dolayısıyla “peşlemek” fiiliyle karşılaşan bir kişinin bunu “kovalamak” veya “takip etmek” şeklinde anlamlandırması oldukça doğal.
“Peslemek” ise yazılış olarak başka bir kelimeyi çağrıştırıyor. Pes sözcüğü Türkçede “alçak, düşük” gibi anlamlara gelebiliyor; ayrıca ses için “pes” kullanıldığında ince olmayan, daha kalın ve düşük tonlu bir sesi ifade ediyor.
Burada küçük bir yazım farkının anlamı nasıl değiştirdiğini görüyoruz.
Bir harf:
peşlemek → takip etmek, kovalamak
Başka bir biçim:
peslemek → farklı bir kelime veya başka bir dildeki kullanım
Bu nedenle internette bir kelimeyi yalnızca arama motorunun ilk sonucuna bakarak yorumlamak yerine, kelimenin cümle içinde nasıl kullanıldığına bakmak çok daha sağlıklı.
Burada da “Türkçe kelime” ifadesini biraz dikkatli kullanmak gerekiyor.
Eğer kastedilen peşlemek ise evet, kelime Türkiye Türkçesinin özellikle ağızlarında belgelenmiş bir fiildir. TDK'nin çevrim içi sözlük sistemi içerisinde Derleme Sözlüğü bulunuyor ve bu sözlük Anadolu ağızlarından toplanan söz varlığını içeriyor.
Üstelik bu tür kelimelerin varlığı yalnızca eski kitaplara bağlı değil. TDK'nin ağız araştırmalarıyla ilgili güncel çalışmalarında da Derleme Sözlüğü'nün eksiklerinin yeni derlemelerle tamamlanması gerektiği vurgulanıyor. TDK'nin 2024 tarihli bir çalışmasında, mevcut Derleme Sözlüğü'nün tarihî ve bilimsel değerinin yanında yeni derlemelerle geliştirilmesinin önemine dikkat çekiliyor.
Bu nokta önemli çünkü “Ben bu kelimeyi daha önce hiç duymadım” demek, “Bu kelime Türkçede yok” anlamına gelmez.
Türkiye'de kullanılan Türkçe; İstanbul, Ankara veya İzmir'de duyulan standart konuşma biçiminden ibaret değil. Karadeniz'den Doğu Anadolu'ya, Ege'den İç Anadolu'ya kadar çok geniş bir ağız çeşitliliği bulunuyor.
Forumlarda bazen şu yaklaşımı görüyorum: “Ben böyle bir kelime duymadım, demek ki yanlış.”
Bence bu yaklaşım dil açısından oldukça sorunlu.
Dil yaşayan bir yapı. Bir köyde, ilçede veya bölgede kullanılan bir kelime başka bir şehirde hiç bilinmeyebilir. TDK'nin Derleme Sözlüğü'nün temel amacı da tam olarak bu söz varlığını kayıt altına almak. Kurum, sözlükte kelimelerin anlamlarının yanında hangi bölgelerde kullanıldığını da gösteriyor.
Hatta TDK'nin kendi açıklamalarında, halk ağızlarından derlenen bazı kelimelerin farklı bölgelerde birbirinden farklı anlamlara sahip olabileceği özellikle belirtiliyor. “Vazalak” kelimesi üzerine yapılan açıklama bunun güzel bir örneği: Aynı sözcük farklı bölgelerde farklı anlamlarla kaydedilmiş.
Buradan “herkes kendi kelimesini üretir” sonucu çıkmaz. Tam tersine, dil araştırmalarında bağlamın, bölgenin ve kullanım sıklığının dikkate alınması gerektiğini gösterir.
Tam olarak aynı demek de biraz indirgemeci olur.
“Kovalamak” daha genel ve standart bir fiil. “Peşlemek” ise özellikle “birinin önüne katılıp ardından gitmek” fikrini daha belirgin biçimde taşıyabiliyor.
Örneğin:
“Polis hırsızı kovaladı.”
ile
“Çoban hayvanları peşledi.”
cümlelerinin temel hareketi benzer olsa da kullanım bağlamları aynı değildir.
İkinci cümlede hayvanları bir yöne sürme, önüne katma anlamı daha belirgin hale gelebilir.
“Peslemek ne demek?” sorusuyla karşılaşınca benim ilk dikkat ettiğim nokta, kelimenin gerçekten peslemek mi yoksa peşlemek mi olduğudur. Çünkü günlük yazışmalarda “ş” harfinin düşmesi veya kelimenin kulaktan duyulduğu biçimde yazılması, anlamı tamamen değiştirebiliyor. Bu nedenle tek bir sözlük karşılığı verip geçmek bence doğru değil.
Türkçede peşlemek özellikle ağızlarda kullanılan bir sözcük ve kaynaklarda “önüne katıp kovalamak” ile “takip etmek” anlamlarıyla karşımıza çıkıyor. Ayrıca bazı yörelerde farklı anlamları da bulunabiliyor. Türk Dil Kurumunun ağız söz varlığını belgeleyen Derleme Sözlüğü bu açıdan önemli bir kaynak. TDK, Derleme Sözlüğü'nün Anadolu ağızlarında kullanılan kelimelerin derlenmesiyle oluşturulduğunu belirtiyor.
Dolayısıyla forumlarda “peslemek” şeklinde gördüğümüz bir kelimeyi değerlendirirken hemen “yanlış yazılmış” demek de, “kesinlikle standart Türkçede şu anlama gelir” demek de fazla aceleci olabilir.
Eğer sorulan kelime peşlemek ise, en belirgin anlamlarından biri birini veya bir şeyi önüne katıp kovalamak, yani takip etmektir. Örneğin:
“Çoban kaçan koyunları peşledi.”
Buradaki anlam oldukça açık: Çoban koyunların arkasından gidiyor, onları yönlendirmeye veya yakalamaya çalışıyor.
Bir başka örnek:
“Çocuklar köpeği peşledi.”
Burada da “kovalamak” veya “ardından gitmek” anlamı vardır.
Nitekim Ordu ağzı üzerine hazırlanmış sözlük çalışmasında “peşlemek” doğrudan “önüne katıp kovalamak” biçiminde açıklanıyor. Aynı kelimenin ağız araştırmalarında yer alması, bunun rastgele ortaya çıkmış bir internet kelimesi olmadığını gösteriyor.
Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Ağız kelimesi ile standart Türkçe kelime aynı şey değildir.
Türkiye'nin farklı bölgelerinde aynı sözcüğün farklı anlamlarda kullanılması Türkçenin doğal özelliklerinden biridir. TDK'nin Derleme Sözlüğü de zaten bu bölgesel çeşitliliği kayıt altına almak amacıyla oluşturulmuştur. Sözlükte 125 binden fazla madde başı bulunması ve kelimelerin kullanıldığı bölgelerin ayrıca gösterilmesi, Türkçenin tek tip konuşulmadığını açık biçimde ortaya koyuyor.
Bence meselenin en ilginç taraflarından biri burada.
“Peş” kelimesi Türkçede zaten “ardından, arkasından” anlamıyla kullanılan bir yapı. “Peşinden gitmek”, “peşine düşmek”, “peşini bırakmamak” gibi ifadeler hep takip düşüncesini taşıyor. Dolayısıyla “peşlemek” fiiliyle karşılaşan bir kişinin bunu “kovalamak” veya “takip etmek” şeklinde anlamlandırması oldukça doğal.
“Peslemek” ise yazılış olarak başka bir kelimeyi çağrıştırıyor. Pes sözcüğü Türkçede “alçak, düşük” gibi anlamlara gelebiliyor; ayrıca ses için “pes” kullanıldığında ince olmayan, daha kalın ve düşük tonlu bir sesi ifade ediyor.
Burada küçük bir yazım farkının anlamı nasıl değiştirdiğini görüyoruz.
Bir harf:
peşlemek → takip etmek, kovalamak
Başka bir biçim:
peslemek → farklı bir kelime veya başka bir dildeki kullanım
Bu nedenle internette bir kelimeyi yalnızca arama motorunun ilk sonucuna bakarak yorumlamak yerine, kelimenin cümle içinde nasıl kullanıldığına bakmak çok daha sağlıklı.
Burada da “Türkçe kelime” ifadesini biraz dikkatli kullanmak gerekiyor.
Eğer kastedilen peşlemek ise evet, kelime Türkiye Türkçesinin özellikle ağızlarında belgelenmiş bir fiildir. TDK'nin çevrim içi sözlük sistemi içerisinde Derleme Sözlüğü bulunuyor ve bu sözlük Anadolu ağızlarından toplanan söz varlığını içeriyor.
Üstelik bu tür kelimelerin varlığı yalnızca eski kitaplara bağlı değil. TDK'nin ağız araştırmalarıyla ilgili güncel çalışmalarında da Derleme Sözlüğü'nün eksiklerinin yeni derlemelerle tamamlanması gerektiği vurgulanıyor. TDK'nin 2024 tarihli bir çalışmasında, mevcut Derleme Sözlüğü'nün tarihî ve bilimsel değerinin yanında yeni derlemelerle geliştirilmesinin önemine dikkat çekiliyor.
Bu nokta önemli çünkü “Ben bu kelimeyi daha önce hiç duymadım” demek, “Bu kelime Türkçede yok” anlamına gelmez.
Türkiye'de kullanılan Türkçe; İstanbul, Ankara veya İzmir'de duyulan standart konuşma biçiminden ibaret değil. Karadeniz'den Doğu Anadolu'ya, Ege'den İç Anadolu'ya kadar çok geniş bir ağız çeşitliliği bulunuyor.
Forumlarda bazen şu yaklaşımı görüyorum: “Ben böyle bir kelime duymadım, demek ki yanlış.”
Bence bu yaklaşım dil açısından oldukça sorunlu.
Dil yaşayan bir yapı. Bir köyde, ilçede veya bölgede kullanılan bir kelime başka bir şehirde hiç bilinmeyebilir. TDK'nin Derleme Sözlüğü'nün temel amacı da tam olarak bu söz varlığını kayıt altına almak. Kurum, sözlükte kelimelerin anlamlarının yanında hangi bölgelerde kullanıldığını da gösteriyor.
Hatta TDK'nin kendi açıklamalarında, halk ağızlarından derlenen bazı kelimelerin farklı bölgelerde birbirinden farklı anlamlara sahip olabileceği özellikle belirtiliyor. “Vazalak” kelimesi üzerine yapılan açıklama bunun güzel bir örneği: Aynı sözcük farklı bölgelerde farklı anlamlarla kaydedilmiş.
Buradan “herkes kendi kelimesini üretir” sonucu çıkmaz. Tam tersine, dil araştırmalarında bağlamın, bölgenin ve kullanım sıklığının dikkate alınması gerektiğini gösterir.
Tam olarak aynı demek de biraz indirgemeci olur.
“Kovalamak” daha genel ve standart bir fiil. “Peşlemek” ise özellikle “birinin önüne katılıp ardından gitmek” fikrini daha belirgin biçimde taşıyabiliyor.
Örneğin:
“Polis hırsızı kovaladı.”
ile
“Çoban hayvanları peşledi.”
cümlelerinin temel hareketi benzer olsa da kullanım bağlamları aynı değildir.
İkinci cümlede hayvanları bir yöne sürme, önüne katma anlamı daha belirgin hale gelebilir.