TRT’nin tarih anlatımında 1912’de açılan tarihi köprünün 1992 yılına kadar hizmet verdiği, İstanbul ticaretinin merkezlerinden biri olduğu ve 1930 yılına kadar geçiş ücretinin sürdüğü aktarılıyor. TRT Haber
Yani “Galata Köprüsü’nü kim yaptı?” sorusunun aslında birkaç farklı cevabı olabilir:
1845’teki ilk Galata Köprüsü: Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırıldı.
1836’daki Hayratiye Köprüsü: Sultan II. Mahmud döneminde yapıldı ancak Galata Köprüsü ile aynı yapı değildi.
1912’de açılan tarihi Galata Köprüsü: Daha önceki köprülerin yerini alan yeni bir yapıydı ve sonraki yıllarda İstanbul’un en bilinen simgelerinden biri haline geldi.
Bugünkü Galata Köprüsü: 1990’lı yıllardaki yeniden yapılanma sürecinin ürünüdür; eski köprünün 1992’deki yangını da bu dönüşümde önemli rol oynadı. İBB Çevre
1912 Köprüsü Neden Hafızalarda Daha Güçlü Bir Yer Edindi?
Bence tartışmanın en ilginç taraflarından biri burada başlıyor.
Bir yapı tarihsel olarak ilk olabilir ama toplumsal hafızada en güçlü yer eden yapı mutlaka o olmayabilir.
1912’de açılan Galata Köprüsü, onlarca yıl boyunca İstanbul’un gündelik yaşamının sahnesi oldu. Tramvaylar geçti, insanlar işe gidip geldi, ticaret hareketlendi ve zaman içinde köprü özellikle balıkçılarla özdeşleşti.
TRT Haber’in tarihsel aktarımında köprüde balık tutan insanların birbirlerini tanıdığı, belirli yerlerde balık tuttukları ve köprünün bir çeşit sosyal buluşma alanına dönüştüğü anlatılıyor. TRT Haber
Burada kişisel hafıza ile resmi tarih birbirinden ayrılıyor.
Arşiv açısından önemli olan şey 1845 tarihidir.
İstanbul’da yaşamış bir insan açısından ise “Galata Köprüsü” denildiğinde akla yıllarca üzerinde yürüdüğü, balık tuttuğu veya tramvaya bindiği 1912 tarihli yapı gelebilir.
Dolayısıyla “hangi Galata Köprüsü?” sorusunu sormadan verilen bir cevap eksik kalabilir.
Bezmiâlem Valide Sultan’ın Rolünü Nasıl Değerlendirmeliyiz?
Bezmiâlem Valide Sultan’ın Galata Köprüsü’ndeki rolü, Osmanlı döneminde kadınların kamusal yapılara yaptığı katkılar açısından da dikkat çekici.
TDV İslâm Ansiklopedisi, onun yalnızca Galata Köprüsü ile değil, hastane, cami, çeşme ve sebil gibi çeşitli hayır eserleriyle de ilişkilendirildiğini kaydediyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Burada tarihsel bir denge kurmak önemli.
Bezmiâlem Valide Sultan’ın köprüyü yaptırmış olması, yapının mühendislik uygulamasının bütün aşamalarını bizzat gerçekleştirdiği anlamına gelmez. Aynı şekilde Sultan Abdülmecid döneminde yapılmış olması da bütün kararların padişah tarafından tek başına alındığı anlamına gelmez.
Osmanlı’daki büyük yapıların ortaya çıkışında genellikle hükümdar, saray çevresi, vakıf sistemi, devlet kurumları, tersane, ustalar ve teknik personel gibi birçok aktör bulunuyordu.
Bu nedenle “kim yaptırdı?” ile “kim inşa etti?” soruları aslında farklı sorulardır.
Bu ayrım, tarih araştırmalarında oldukça değerlidir.
Objektif Veri ile Toplumsal Hafızayı Birlikte Okumak
Köprünün tarihini yalnızca rakamlarla anlatırsak önemli bir şeyi kaçırırız. Sadece duygusal ve anısal hikâyeler üzerinden anlatırsak da tarihsel doğruluğu zayıflatabiliriz.
Örneğin veriler bize ilk Galata Köprüsü'nün 1845'te yapıldığını, ahşap olduğunu ve yaklaşık 18 yıl kullanıldığını söylüyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Toplumsal hafıza ise köprünün çok daha uzun bir hikâyeye sahip olduğunu gösteriyor. 1912’de açılan köprü 1992’deki yangına kadar İstanbul hayatının parçası oldu. İBB Çevre+1
Bu iki bilgi birbirine rakip değil.
Tam tersine, biri “ne zaman ve nasıl?” sorusunu, diğeri “insanlar için ne ifade ediyordu?” sorusunu yanıtlıyor.
Cinsiyet üzerinden yapılacak herhangi bir değerlendirmede de aynı yaklaşım geçerli. Erkeklerin yalnızca veri odaklı, kadınların yalnızca duygusal olduğu varsayımı yerine; farklı insanların aynı tarihi olaya farklı sorular yöneltebildiğini kabul etmek daha sağlıklı.
Bir mühendis köprünün taşıma sistemini inceleyebilir.
Bir şehir tarihçisi ulaşım ağındaki değişimi araştırabilir.
Bir sosyal tarihçi geçiş ücretlerinin halk üzerindeki etkisini ele alabilir.
Bir kadın araştırmacı bunların herhangi birini yapabilir; aynı şekilde bir erkek araştırmacı da köprünün insanların hafızasındaki yerini inceleyebilir.
Dolayısıyla asıl karşılaştırılması gereken şey cinsiyetler değil, yaklaşım biçimleridir.
Sonuç: Galata Köprüsü’nü Asıl Kim Yaptırdı?
Tarihsel kaynakların desteklediği en net cevap şu:
Bugünkü Galata Köprüsü’nün bulunduğu yerdeki ilk Galata Köprüsü, 1845 yılında Sultan Abdülmecid döneminde, annesi Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırılmıştır. Köprü ahşaptı ve “Cisr-i Cedid” ile “Valide Köprüsü” gibi adlarla anılıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Sultan II. Mahmud’un yaptırdığı Hayratiye Köprüsü ise 1836’da Unkapanı-Azapkapı arasında yapılmış farklı bir köprüdür. E-Kitap
Sonrasında Galata Köprüsü birkaç kez yenilenmiş, 1912’de yeni bir yapı açılmış ve bu tarihi köprü 1992’deki yangına kadar İstanbul’un simge yapılarından biri olmuştur. İBB Çevre+1
Bence konuyu ilginç hale getiren nokta tam da burada: Bir köprünün tarihini yalnızca onu yaptıran kişinin adıyla açıklamak mümkün mü?
Yoksa köprünün gerçek tarihini; onu yaptıran kişi kadar üzerinden geçen insanların, ticaret yapanların, işe gidip gelenlerin, balık tutanların ve yıllar boyunca o mekâna anlam yükleyenlerin hikâyeleri de mi oluşturuyor?
Forumda özellikle şu sorular tartışmaya değer:
Sizce “Galata Köprüsü’nü kim yaptırdı?” sorusuna yalnızca Bezmiâlem Valide Sultan’ın adını vermek yeterli mi?
Sizce bir tarihi yapının önemini belirleyen şey ilk kez yapılmış olması mı, yoksa toplumun hafızasında ne kadar yer etmiş olması mı?
1912’de açılan tarihi Galata Köprüsü ile 1845’teki ilk köprüyü ayrı yapılar olarak değerlendirmek, köprünün tarihini anlamamızı nasıl değiştiriyor?
Ve belki de en önemlisi: Tarihi yapılara bakarken teknik veriler ile kişisel/toplumsal hafızayı birbirinden ayırmak mı gerekir, yoksa ikisini birlikte değerlendirmek mi daha doğru olur?
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Bezmiâlem Vâlide Sultan TDV İslâm Ansiklopedisi
- İstanbul Büyükşehir Belediyesi – Yeni Galata Köprüsü’nün Tarihçesi İBB Çevre
- Bezmiâlem Üniversitesi – BezmiâlemAktüel, “Valide Köprüsü’nden Galata Köprüsü’ne” Bezmialem Üniversitesi
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Barok ve Ampir Üsluplarla Renklenen Mimari E-Kitap
- TRT Haber – Bir dönem İstanbul’un simgesi: Tarihi Galata Köprüsü TRT Haber
Yani “Galata Köprüsü’nü kim yaptı?” sorusunun aslında birkaç farklı cevabı olabilir:
1845’teki ilk Galata Köprüsü: Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırıldı.
1836’daki Hayratiye Köprüsü: Sultan II. Mahmud döneminde yapıldı ancak Galata Köprüsü ile aynı yapı değildi.
1912’de açılan tarihi Galata Köprüsü: Daha önceki köprülerin yerini alan yeni bir yapıydı ve sonraki yıllarda İstanbul’un en bilinen simgelerinden biri haline geldi.
Bugünkü Galata Köprüsü: 1990’lı yıllardaki yeniden yapılanma sürecinin ürünüdür; eski köprünün 1992’deki yangını da bu dönüşümde önemli rol oynadı. İBB Çevre
1912 Köprüsü Neden Hafızalarda Daha Güçlü Bir Yer Edindi?
Bence tartışmanın en ilginç taraflarından biri burada başlıyor.
Bir yapı tarihsel olarak ilk olabilir ama toplumsal hafızada en güçlü yer eden yapı mutlaka o olmayabilir.
1912’de açılan Galata Köprüsü, onlarca yıl boyunca İstanbul’un gündelik yaşamının sahnesi oldu. Tramvaylar geçti, insanlar işe gidip geldi, ticaret hareketlendi ve zaman içinde köprü özellikle balıkçılarla özdeşleşti.
TRT Haber’in tarihsel aktarımında köprüde balık tutan insanların birbirlerini tanıdığı, belirli yerlerde balık tuttukları ve köprünün bir çeşit sosyal buluşma alanına dönüştüğü anlatılıyor. TRT Haber
Burada kişisel hafıza ile resmi tarih birbirinden ayrılıyor.
Arşiv açısından önemli olan şey 1845 tarihidir.
İstanbul’da yaşamış bir insan açısından ise “Galata Köprüsü” denildiğinde akla yıllarca üzerinde yürüdüğü, balık tuttuğu veya tramvaya bindiği 1912 tarihli yapı gelebilir.
Dolayısıyla “hangi Galata Köprüsü?” sorusunu sormadan verilen bir cevap eksik kalabilir.
Bezmiâlem Valide Sultan’ın Rolünü Nasıl Değerlendirmeliyiz?
Bezmiâlem Valide Sultan’ın Galata Köprüsü’ndeki rolü, Osmanlı döneminde kadınların kamusal yapılara yaptığı katkılar açısından da dikkat çekici.
TDV İslâm Ansiklopedisi, onun yalnızca Galata Köprüsü ile değil, hastane, cami, çeşme ve sebil gibi çeşitli hayır eserleriyle de ilişkilendirildiğini kaydediyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Burada tarihsel bir denge kurmak önemli.
Bezmiâlem Valide Sultan’ın köprüyü yaptırmış olması, yapının mühendislik uygulamasının bütün aşamalarını bizzat gerçekleştirdiği anlamına gelmez. Aynı şekilde Sultan Abdülmecid döneminde yapılmış olması da bütün kararların padişah tarafından tek başına alındığı anlamına gelmez.
Osmanlı’daki büyük yapıların ortaya çıkışında genellikle hükümdar, saray çevresi, vakıf sistemi, devlet kurumları, tersane, ustalar ve teknik personel gibi birçok aktör bulunuyordu.
Bu nedenle “kim yaptırdı?” ile “kim inşa etti?” soruları aslında farklı sorulardır.
Bu ayrım, tarih araştırmalarında oldukça değerlidir.
Objektif Veri ile Toplumsal Hafızayı Birlikte Okumak
Köprünün tarihini yalnızca rakamlarla anlatırsak önemli bir şeyi kaçırırız. Sadece duygusal ve anısal hikâyeler üzerinden anlatırsak da tarihsel doğruluğu zayıflatabiliriz.
Örneğin veriler bize ilk Galata Köprüsü'nün 1845'te yapıldığını, ahşap olduğunu ve yaklaşık 18 yıl kullanıldığını söylüyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Toplumsal hafıza ise köprünün çok daha uzun bir hikâyeye sahip olduğunu gösteriyor. 1912’de açılan köprü 1992’deki yangına kadar İstanbul hayatının parçası oldu. İBB Çevre+1
Bu iki bilgi birbirine rakip değil.
Tam tersine, biri “ne zaman ve nasıl?” sorusunu, diğeri “insanlar için ne ifade ediyordu?” sorusunu yanıtlıyor.
Cinsiyet üzerinden yapılacak herhangi bir değerlendirmede de aynı yaklaşım geçerli. Erkeklerin yalnızca veri odaklı, kadınların yalnızca duygusal olduğu varsayımı yerine; farklı insanların aynı tarihi olaya farklı sorular yöneltebildiğini kabul etmek daha sağlıklı.
Bir mühendis köprünün taşıma sistemini inceleyebilir.
Bir şehir tarihçisi ulaşım ağındaki değişimi araştırabilir.
Bir sosyal tarihçi geçiş ücretlerinin halk üzerindeki etkisini ele alabilir.
Bir kadın araştırmacı bunların herhangi birini yapabilir; aynı şekilde bir erkek araştırmacı da köprünün insanların hafızasındaki yerini inceleyebilir.
Dolayısıyla asıl karşılaştırılması gereken şey cinsiyetler değil, yaklaşım biçimleridir.
Sonuç: Galata Köprüsü’nü Asıl Kim Yaptırdı?
Tarihsel kaynakların desteklediği en net cevap şu:
Bugünkü Galata Köprüsü’nün bulunduğu yerdeki ilk Galata Köprüsü, 1845 yılında Sultan Abdülmecid döneminde, annesi Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırılmıştır. Köprü ahşaptı ve “Cisr-i Cedid” ile “Valide Köprüsü” gibi adlarla anılıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Sultan II. Mahmud’un yaptırdığı Hayratiye Köprüsü ise 1836’da Unkapanı-Azapkapı arasında yapılmış farklı bir köprüdür. E-Kitap
Sonrasında Galata Köprüsü birkaç kez yenilenmiş, 1912’de yeni bir yapı açılmış ve bu tarihi köprü 1992’deki yangına kadar İstanbul’un simge yapılarından biri olmuştur. İBB Çevre+1
Bence konuyu ilginç hale getiren nokta tam da burada: Bir köprünün tarihini yalnızca onu yaptıran kişinin adıyla açıklamak mümkün mü?
Yoksa köprünün gerçek tarihini; onu yaptıran kişi kadar üzerinden geçen insanların, ticaret yapanların, işe gidip gelenlerin, balık tutanların ve yıllar boyunca o mekâna anlam yükleyenlerin hikâyeleri de mi oluşturuyor?
Forumda özellikle şu sorular tartışmaya değer:
Sizce “Galata Köprüsü’nü kim yaptırdı?” sorusuna yalnızca Bezmiâlem Valide Sultan’ın adını vermek yeterli mi?
Sizce bir tarihi yapının önemini belirleyen şey ilk kez yapılmış olması mı, yoksa toplumun hafızasında ne kadar yer etmiş olması mı?
1912’de açılan tarihi Galata Köprüsü ile 1845’teki ilk köprüyü ayrı yapılar olarak değerlendirmek, köprünün tarihini anlamamızı nasıl değiştiriyor?
Ve belki de en önemlisi: Tarihi yapılara bakarken teknik veriler ile kişisel/toplumsal hafızayı birbirinden ayırmak mı gerekir, yoksa ikisini birlikte değerlendirmek mi daha doğru olur?
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Bezmiâlem Vâlide Sultan TDV İslâm Ansiklopedisi
- İstanbul Büyükşehir Belediyesi – Yeni Galata Köprüsü’nün Tarihçesi İBB Çevre
- Bezmiâlem Üniversitesi – BezmiâlemAktüel, “Valide Köprüsü’nden Galata Köprüsü’ne” Bezmialem Üniversitesi
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Barok ve Ampir Üsluplarla Renklenen Mimari E-Kitap
- TRT Haber – Bir dönem İstanbul’un simgesi: Tarihi Galata Köprüsü TRT Haber